امّا از قسم سوّم آنچه در سلسله نسخه‌هاى متّحد الشّكل غير از الف و ب موجود هست مجموعا از 20 صفحهء متن ما تجاوز نميكند در صورتى كه مقدار موجود در الف كه در اين قسمتها از ب نيز كاملتر است بر 140 صفحه بالغ است . 2 - در جميع اين نسخه‌ها كه ب نيز در اين مورد مانند آنهاست پس از ختم قسم اوّل كه آخر جلد حاضر است قسمتى است بعنوان « قسم دوّم » و عنوان آن اين است : « در ابتداى دولت آل وشمگير و آل بويه و مدّت استيلاى ايشان بر طبرستان » . اين قسمت بتمامى از نسخهء الف افتاده يعنى نسخهء الف با اينكه مؤلف مسلّما تاريخ ايّام استيلاى آل وشمگير و آل بويه را بر طبرستان نوشته بوده « 1 » اين تفصيلات را ندارد و از وضع نسخه نيز معلوم مىشود كه از نسخه‌اى كه كاتب الف در دست داشته افتاده بوده است . به تفصيلى كه در مقدّمه و حواشى جلد دوّم نوشته‌ايم اين قسمت كه بعنوان « قسم دوّم » در ساير نسخه‌ها به غير از الف هست و برابر با 32 صفحه از متن ما مىشود بهيچوجه از مؤلّف اصلى تاريخ طبرستان نيست و دلايل اين مدّعى را از اختصار مطلب و شيوه‌هاى انشاء مختلف و اغلاط تاريخى بسيار فاحش و استنساخ هرقسمت از آنها به عين عبارت از كتابهاى معلومى در آنجا يادآور شده‌ايم . اين قسم دوّم را خواننده‌اى به خيال خود براى پر كردن جاى خالى قسمت مفقوده از كتاب تاريخ طبرستان از اينجا و آنجا التقاط نموده و به وضع ناخوشى بهم پيوسته و بدون هيچگونه تصريحى در ميان اين كتاب گنجانده است . جاى بسيار تأسّف است كه يكى از قسمتهاى دلكش تاريخ محمّد بن حسن بن اسفنديار يعنى قسمت مربوط بآل بويه و آل زيار و ابتداى تاريخ آل باوند بكلّى از دست رفته است و عجب اين است كه تاكنون هيچكس پى به اين مطلب مهمّ نبرده و همه معلومات ناقص مغلوطى را كه در نسخه‌هاى معمولى تاريخ طبرستان در اين موضوعها هست از مؤلّف اصلى دانسته و با همان اغلاط واضح بنام او نقل كرده اند . ما براى آنكه رشتهء تاريخ پيوسته بماند با آنكه علم باصلى نبودن اين « قسم دوّم » پيدا كرده‌ايم و در نسخهء الف هم چنان كه گفتيم از آن اثرى نيست باز آن را عينا در اوّل جلد دوّم بطبع رسانده‌ايم و در پائين صفحات اشاره كرده‌ايم كه هرقطعه از اين قسمت

--> ( 1 ) - رجوع كنيد بصفحات 140 و 142 كه در آنجا مؤلّف تفصيل احوال قابوس وشمگير را بمجلّد دوم حواله مىكند .